شافعى در عراق با علماء عصر محشور گشت ، و با محمد بن حسن شيبانى صاحب امام ابو حنيفه نشست ، و شيوه فقهى عراق را با طريقهء حجازيان در آميخت ، و براى استفادهء مزيد و حج به مكه و مصر رفت و در انجا با احترام پذيرايى شد ، و بناى مذهب خود را گذاشت ، تا كه در سنه 195 ه 810 م به عراق برگشت ، و در بغداد حلقهء تدريس و شاگردانش وسيع شد ، و مردم از طريقهء اهل رأى برگشتند ، و او مذهب قديم خود را ترتيب داد ، و كتاب خود الحجه را نوشت كه چهار نفر ياران عراقى او احمد بن حنبل و ابو ثور و زعفرانى و كرابيسى آن را ازو روايت كردند . مدت اقامتش در عراق دو سال بود ، و در سنه 198 ه 813 م روز 28 شوال به مصر رفت و مذهبش در انجا روايى يافت ، و اقوال جديدش كه آن را مذهب يا قول جديد گويند ، و در كتاب الأم UMM فراهم آمده بميان آمد و علت تجديد نظر او بر مذهب قديم اين بود : كه در مصر از علماى آنجا حديث وفقه را شنيد ، و اوضاع اجتماعى و عادات مردم را ما سواى آنچه در حجاز و عراق ديده بود مشاهده كرد ، بنابرين در برخى از مسائل وجههء اجتهادش برگشت ، و در فسطاط مصر روز جمعه سلخ رجب 204 ه 820 م از جهان رفت و در سفسح مقطم مدفون شد . شافعى مرد پارسا و عفيف و نيكو سخن و داراى منطق قوى وجودت رأى و شجاعت و اخلاق نيكو و زيركى بود ، در عربى اشعار نيك ميگفت ، و او موسس مذهب خاص فقهى اهل سنت و موسس علم اصول فقه است ، كه مذهب او وسط مذهب اهل حديث يعنى امام مالك و مذهب اهل رأى يعنى امام ابو حنيفه بوده « 1 » و قراريكه در كتاب الأم گويد : اصل كار وى قرآن و سنت است ، و بعد از ان قياس است بر ان دو . و حديثى كه متصل گردد و اسناد آن صحيح باشد مورد عمل اوست . اما اجماع هم از خبر مفرد افضل است ، و از حديث هم معنى ظاهرى آن مراد باشد ، و اگر چند حديث در موردى بدست آيد ، آنچه اسنادش صحيح‌تر باشد اولى خواهد بود . اما حديث منقطع اهميتى ندارد .

--> ( 1 ) - بروكلمان 3 / 293